2016 നവംബർ എട്ടിന് രാത്രി രാജ്യത്തെ ഞെട്ടിച്ച പ്രഖ്യാപനം. അർധരാത്രി മുതൽ 500, 1,000 രൂപ നോട്ടുകൾ അസാധുവാകുമെന്ന് പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി അറിയിച്ചപ്പോൾ ലക്ഷ്യം കള്ളപ്പണവും അഴിമതിയും കള്ളനോട്ടുകളും ഭീകരവാദത്തിനുള്ള സാമ്പത്തിക സഹായവും ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതായിരുന്നു. പത്ത് വർഷം പിന്നിടുമ്പോൾ, അന്നത്തെ വാഗ്ദാനങ്ങൾ ഔദ്യോഗിക കണക്കുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ വീണ്ടും വിലയിരുത്തപ്പെടുകയാണ്.
നോട്ട് നിരോധനത്തിന്റെ ആദ്യ നാളുകളിൽ ബാങ്കുകൾക്കും എടിഎമ്മുകൾക്കും മുന്നിൽ നീണ്ട നിരകളായിരുന്നു. ദിവസവേതന തൊഴിലാളികൾക്കും കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികൾക്കും ചെറുകിട വ്യാപാരികൾക്കും കർഷകർക്കുമാണ് പണലഭ്യതാ പ്രതിസന്ധി കൂടുതൽ ബാധിച്ചത്. വിവാഹം, ചികിത്സ, കൃഷി, നിർമാണം തുടങ്ങി സാധാരണ ജീവിതത്തിന്റെ പല മേഖലകളിലും പ്രതിസന്ധി അനുഭവപ്പെട്ടു. ബാങ്ക് ക്യൂവിനിടെ നൂറിലധികം മരണങ്ങൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തതായും വിവിധ മാധ്യമങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
സർക്കാരിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളിലൊന്നായ കള്ളപ്പണം തടയുന്നതിൽ നോട്ട് നിരോധനം എത്രത്തോളം വിജയിച്ചു എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം. റിസർവ് ബാങ്കിന്റെ കണക്കനുസരിച്ച് അസാധുവാക്കിയ 15.42 ലക്ഷം കോടി രൂപയുടെ നോട്ടുകളിൽ 15.31 ലക്ഷം കോടി രൂപയും ബാങ്കിങ് സംവിധാനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തി. അതായത് 99.3 ശതമാനം നോട്ടുകളും തിരിച്ചെത്തി. കള്ളപ്പണം ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനായി വലിയൊരു തുക തിരിച്ചെത്തില്ലെന്ന പ്രതീക്ഷയ്ക്കാണ് ഈ കണക്ക് തിരിച്ചടിയായത്.
കള്ളനോട്ടുകളും ഭീകരവാദത്തിനുള്ള സാമ്പത്തിക സഹായവും തടയുമെന്ന വാഗ്ദാനത്തിലും പ്രതീക്ഷിച്ച ഫലം ലഭിച്ചില്ലെന്നാണ് ലേഖനത്തിൽ ഉദ്ധരിക്കുന്ന കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അതേസമയം, നികുതി റിട്ടേൺ സമർപ്പിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണത്തിലും ഡിജിറ്റൽ ഇടപാടുകളിലും പിന്നീട് വർധനയുണ്ടായി. എന്നാൽ ഈ മാറ്റങ്ങൾക്കു മുഴുവൻ നോട്ട് നിരോധനത്തെ മാത്രം കാരണമായി കാണാനാവില്ല. 2025–26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ യുപിഐ ഇടപാടുകൾ 24,162 കോടി കടന്നതായും കണക്കുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും പണത്തിന്റെ ഉപയോഗം അവസാനിച്ചില്ല; 2026 മാർച്ച് അവസാനത്തോടെ പ്രചാരത്തിലുള്ള കറൻസി 41.24 ലക്ഷം കോടി രൂപയിലെത്തി.
നോട്ട് നിരോധനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ആഘാതം സംബന്ധിച്ച വിലയിരുത്തലുകളും വ്യത്യസ്തമാണ്. പണത്തെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന അനൗപചാരിക തൊഴിൽമേഖലയിലാണ് തിരിച്ചടി കൂടുതലായി അനുഭവപ്പെട്ടതെന്ന് വിവിധ പഠനങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. അതേസമയം, ഡിജിറ്റൽ ഇടപാടുകൾക്ക് ലഭിച്ച പ്രചോദനവും ബാങ്കിങ് സംവിധാനത്തിലേക്ക് പണം എത്തിയതും അനുകൂല ഫലങ്ങളായി സർക്കാർ അനുകൂലികൾ ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു.
പത്ത് വർഷത്തിനിപ്പുറം നോട്ട് നിരോധനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും സാമ്പത്തികവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ വീണ്ടും ചർച്ചയാകുമ്പോൾ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്: കള്ളപ്പണം ഇല്ലാതാക്കുക, കള്ളനോട്ടുകൾ തടയുക, പണരഹിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങുക തുടങ്ങിയ പ്രഖ്യാപിത ലക്ഷ്യങ്ങൾ എത്രത്തോളം കൈവരിച്ചുവെന്ന ചോദ്യം ഇപ്പോഴും പ്രസക്തമാണ്. അതിന്റെ വില നൽകേണ്ടിവന്നത് സാധാരണക്കാരായ തൊഴിലാളികളും ചെറുകിട വ്യാപാരികളും കർഷകരുമാണെന്ന വിമർശനവും ഈ പത്താം വാർഷികത്തിൽ വീണ്ടും ഉയരുന്നു.
