രാജ്യത്തെ പ്രധാന വിഷയങ്ങളിൽ പ്രതിഷേധം നടക്കുമ്പോൾ ആദ്യം മനസിലെത്തുന്ന ഇടങ്ങളിലൊന്നാണ് ഡൽഹിയിലെ ജന്തർ മന്തർ. വർഷങ്ങളായി നിരവധി പ്രക്ഷോഭങ്ങൾക്കും പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കും വേദിയായ ഈ പ്രദേശത്തിന് പ്രതിഷേധവുമായി യഥാർഥത്തിൽ യാതൊരു ബന്ധവുമില്ലെന്നതാണ് കൗതുകകരമായ വസ്തുത. പിന്നെ എന്താണ് ‘ജന്തർ മന്തർ’? ഈ പേരിന് പിന്നിലെന്താണ്?
പേരിന് പിന്നിലെ രസകരമായ അർഥം
‘ജന്തർ’ എന്ന വാക്ക് സംസ്കൃതത്തിലെ ‘യന്ത്ര’ എന്ന പദത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. ഉപകരണം എന്നാണ് ഇതിന്റെ അർഥം. ‘മന്തർ’ എന്നത് സംസ്കൃതത്തിലെ ‘മന്ത്ര’ എന്ന പദത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ്. കണക്കുകൂട്ടുക, പരിശോധിക്കുക തുടങ്ങിയ അർഥങ്ങളാണ് ഇതിനുള്ളത്.
അതിനാൽ ‘ജന്തർ മന്തർ’ എന്നതിന് ഏകദേശമായി ‘കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഉപകരണം’ എന്ന അർഥമാണുള്ളത്. ഇവിടെയുള്ള ഭീമാകാര ഘടനകൾ സമയം, ഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനം, നക്ഷത്രങ്ങളുടെ സ്ഥാനം തുടങ്ങിയവ കണക്കാക്കുന്നതിനും ജ്യോതിശാസ്ത്ര നിരീക്ഷണങ്ങൾക്കുമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. പ്രതിഷേധങ്ങളുമായി ഈ പേരിന് യാതൊരു ബന്ധവുമില്ല.
ജന്തർ മന്തറുകൾക്ക് പിന്നിൽ ആരാണ്?
1724 മുതൽ 1730 വരെയുള്ള കാലയളവിൽ ജയ്പൂർ മഹാരാജാവായ സവായ് ജയ് സിംഗ് രണ്ടാമൻ രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലായി അഞ്ച് ജ്യോതിശാസ്ത്ര നിരീക്ഷണാലയങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. ഇവയാണ് പിന്നീട് ‘ജന്തർ മന്തർ’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടത്.
ഒറ്റ ഉപകരണമല്ല, വ്യത്യസ്ത ജ്യോതിശാസ്ത്ര കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത നിരവധി വലിയ ഘടനകളാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. കൂറ്റൻ ജ്യാമിതീയ രൂപങ്ങൾ, ചുവരുകൾ, കമാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയാണ് പ്രധാനമായും കാണുന്നത്. ശാസ്ത്രീയ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ സാധ്യമാക്കുന്നതിനായി പ്രത്യേകം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തവയാണ് ഇവ.
അക്കാലത്ത് ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ജ്യോതിശാസ്ത്ര ഉപകരണങ്ങൾ ചെറുതായിരുന്നതിനാൽ കൃത്യമായ അളവുകൾ എടുക്കുന്നതിൽ പരിമിതികളുണ്ടെന്ന് ജയ് സിംഗ് രണ്ടാമൻ കരുതിയിരുന്നു. ഇതിന് പരിഹാരമായാണ് കൂടുതൽ വലുപ്പവും കൃത്യതയും നൽകുന്ന ഭീമൻ നിരീക്ഷണ ഉപകരണങ്ങൾ അദ്ദേഹം നിർമിച്ചത്.
ഇപ്പോൾ എവിടെയൊക്കെയാണ് ജന്തർ മന്തർ?
ഇന്ത്യയിൽ ഇന്ന് നാല് ജന്തർ മന്തറുകളാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ജയ്പൂർ, ഡൽഹി, ഉജ്ജയിൻ, വാരണാസി എന്നിവിടങ്ങളിലാണ് അവ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
ഡൽഹിയിലെ ജന്തർ മന്തർ 1724-ലാണ് പൂർത്തിയായത്. പിന്നീട് ജയ്പൂരിലും വലിയ നിരീക്ഷണാലയം നിർമിച്ചു. വാരണാസിയിലും ഉജ്ജയിനിയിലും ജന്തർ മന്തറുകൾ സ്ഥാപിച്ചു.
മഥുരയിലും ഒരുകാലത്ത് ജന്തർ മന്തർ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നാണ് ചരിത്രരേഖകൾ. എന്നാൽ 1857-ന് മുമ്പ് അവിടെയുള്ള കോട്ടയോടൊപ്പം ആ നിരീക്ഷണാലയവും പൊളിച്ചുമാറ്റുകയായിരുന്നു. അതിനാൽ ഇന്ന് മഥുരയിലെ ജന്തർ മന്തർ കാണാനാകില്ല.
ഓരോ ജന്തർ മന്തറും വ്യത്യസ്തം
എല്ലാ ജന്തർ മന്തറുകളുടെയും അടിസ്ഥാന ജ്യോതിശാസ്ത്ര തത്വങ്ങൾ ഒന്നുതന്നെയാണെങ്കിലും അവയുടെ വലുപ്പം, നിർമാണത്തിനുപയോഗിച്ച വസ്തുക്കൾ, ഘടനകളുടെ രൂപം എന്നിവയിൽ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഓരോ ജന്തർ മന്തറിനും തനതായ രൂപഭാവമാണുള്ളത്.
ജയ്പൂരിലെയും ഡൽഹിയിലെയും ജന്തർ മന്തറുകളാണ് ഏറ്റവും പ്രശസ്തം. ഇവയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ജ്യോതിശാസ്ത്ര ഉപകരണങ്ങൾ ഉള്ളത് ജയ്പൂരിലാണ്.
കാലം മാറിയപ്പോൾ നിരീക്ഷണങ്ങൾക്കും തിരിച്ചടി
കാലക്രമേണ ജന്തർ മന്തറുകൾക്ക് ചുറ്റും വലിയ കെട്ടിടങ്ങളും മറ്റ് നിർമാണങ്ങളും ഉയർന്നു. ഇതോടെ ആകാശം നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനാവശ്യമായ തുറന്ന ഇടത്തിന് പരിമിതി വന്നു. അതിനാൽ പഴയകാലത്തെപ്പോലെ കൃത്യമായ ജ്യോതിശാസ്ത്ര നിരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താൻ ഈ ഘടനകൾക്ക് ഇന്ന് സാധിക്കുന്നില്ല.
എന്നിരുന്നാലും, നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കു മുമ്പ് ശാസ്ത്രീയ കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കായി നിർമിച്ച ഈ ഭീമൻ ഘടനകൾ ഇന്നും ഇന്ത്യയുടെ ശാസ്ത്ര-വാസ്തുവിദ്യാ ചരിത്രത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ അടയാളങ്ങളായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇന്ന് പ്രതിഷേധങ്ങളുടെ പ്രധാന വേദിയായി അറിയപ്പെടുന്ന ഡൽഹിയിലെ ജന്തർ മന്തറിന്റെ യഥാർഥ ചരിത്രം, പക്ഷേ, ആകാശത്തെയും നക്ഷത്രങ്ങളെയും ഗ്രഹങ്ങളെയും അളന്നെടുത്ത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കഥയാണ്.
