അഫ്ഗാനിസ്ഥാനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിഷയങ്ങളിൽ റഷ്യയും പാകിസ്ഥാനും തമ്മിലുള്ള അഭിപ്രായവ്യത്യാസം കൂടുതൽ പ്രകടമാകുന്നു. അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ താലിബാൻ ഭരണകൂടവുമായി മോസ്കോ ബന്ധം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതും പാകിസ്ഥാന്റെ സുരക്ഷാ ആശങ്കകൾ വേണ്ടത്ര പരിഗണിക്കുന്നില്ലെന്ന വിമർശനവുമാണ് ഇരുരാജ്യങ്ങൾക്കുമിടയിൽ അസ്വാരസ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നത്. അഫ്ഗാനിസ്ഥാനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രാദേശിക ചർച്ചകൾക്കുള്ള ഏറ്റവും പ്രാതിനിധ്യമുള്ള വേദിയാണ് മോസ്കോ ഫോർമാറ്റ് എന്ന റഷ്യൻ വിദേശകാര്യ മന്ത്രി സെർജി ലാവ്റോവിന്റെ പ്രസ്താവനയ്ക്കിടെയാണ് പുതിയ വിലയിരുത്തലുകൾ പുറത്തുവരുന്നത്.
കഴിഞ്ഞയാഴ്ച മിൻസ്കിൽ നടന്ന യുറേഷ്യൻ സുരക്ഷാ അന്താരാഷ്ട്ര സമ്മേളനത്തിലായിരുന്നു ലാവ്റോവിന്റെ പരാമർശം. അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ, മധ്യേഷ്യൻ രാജ്യങ്ങൾ, ഇന്ത്യ, ഇറാൻ, ചൈന, പാകിസ്ഥാൻ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങൾ പങ്കെടുക്കുന്ന മോസ്കോ ഫോർമാറ്റിന് വിശാലമായ പ്രാതിനിധ്യമുണ്ടെന്നത് വസ്തുതയാണ്. ബെലാറസ്, ഈജിപ്ത് തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളുടെ പ്രതിനിധികളും അതിഥികളായി പങ്കെടുക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ, ഈ വേദിക്ക് യഥാർഥത്തിൽ മേഖലാതല സമവായം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമോയെന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം.
2016ൽ ആരംഭിച്ച മോസ്കോ ഫോർമാറ്റിന്റെ വാർഷിക യോഗം കഴിഞ്ഞ മാസം സംയുക്ത പ്രസ്താവനയില്ലാതെയാണ് അവസാനിച്ചത്. അഫ്ഗാൻ മണ്ണിൽനിന്നുള്ള ഭീകരപ്രവർത്തനങ്ങളെ എങ്ങനെ വിശേഷിപ്പിക്കണമെന്ന കാര്യത്തിൽ കാബൂളും ഇസ്ലാമാബാദും തമ്മിൽ ധാരണയിലെത്താൻ കഴിയാത്തതാണ് ഇതിന് കാരണം. മുൻ യോഗത്തിൽ എതിർപ്പില്ലാതെ അംഗീകരിച്ച അതേ പരാമർശങ്ങളിൽ ഇത്തവണ ഇരുരാജ്യങ്ങളും കടുത്ത നിലപാടെടുത്തു. അഫ്ഗാനിസ്ഥാനും പാകിസ്ഥാനും തമ്മിലുള്ള സൈനിക സംഘർഷം രൂക്ഷമായ സാഹചര്യത്തിൽ, സംയുക്ത പ്രസ്താവനയിലെ ഓരോ വാക്കും തങ്ങളുടെ നിലപാടിനെതിരായ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾക്ക് ഇടയാക്കുമെന്ന ആശങ്ക ഇരുവിഭാഗത്തിനുമുണ്ടായിരുന്നു.
സംയുക്ത പ്രസ്താവന പുറത്തുവന്നില്ലെങ്കിലും മോസ്കോ ഫോർമാറ്റിന്റെ പ്രവർത്തനം തുടരുമെന്നാണ് റഷ്യയുടെ വിലയിരുത്തൽ. ചർച്ചകൾ പതിവായി നടക്കുന്നതും അഭിപ്രായങ്ങൾ കൈമാറുന്നതും പ്രധാനമാണെന്നും അന്തിമ രേഖ പുറത്തിറക്കുന്നത് നിർബന്ധമല്ലെന്നുമാണ് റഷ്യൻ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ നിലപാട്. എന്നാൽ, യോഗത്തിന്റെ പരാജയം റഷ്യ-പാകിസ്ഥാൻ ബന്ധത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാമെന്നാണ് നിരീക്ഷണം.
റഷ്യ താലിബാൻ ഭരണകൂടത്തോട് കൂടുതൽ അടുക്കുന്നതിലുള്ള പാകിസ്ഥാന്റെ അസംതൃപ്തി അടുത്തിടെ അവിടുത്തെ മാധ്യമങ്ങളിലും പ്രതിഫലിച്ചു. ഖത്തർ, തുർക്കി, സൗദി അറേബ്യ, ചൈന തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങൾ പാകിസ്ഥാനും അഫ്ഗാനിസ്ഥാനും ഇടയിൽ മധ്യസ്ഥശ്രമങ്ങൾ നടത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും താലിബാൻ ഭരണകൂടത്തെ ഔദ്യോഗികമായി അംഗീകരിച്ച ഏക രാജ്യമെന്ന നിലയിൽ റഷ്യയ്ക്ക് സമാധാനശ്രമങ്ങളിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കാനാകുമെന്നും പാക് മാധ്യമമായ ‘ഡോൺ’ അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. മോസ്കോ ചർച്ചകളിൽ താലിബാൻ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഭീകരസംഘടനകളുമായുള്ള ബന്ധം ലഘൂകരിച്ച് അവതരിപ്പിക്കാൻ റഷ്യ ശ്രമിച്ചെന്ന വിമർശനവും ‘ദി ട്രിബ്യൂൺ’ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തു.
പഴയ ഭൗമരാഷ്ട്രീയ ആശങ്കകൾ
റഷ്യയുടെ അഫ്ഗാൻ നയത്തോടുള്ള പാകിസ്ഥാന്റെ സമീപനം മനസിലാക്കാൻ പതിറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള ഭൗമരാഷ്ട്രീയ ആശങ്കകൾ കൂടി പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ബ്രിട്ടീഷ് കൊളോണിയൽ കാലഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ‘ഗ്രേറ്റ് ഗെയിം’ എന്ന ആശയം ഇന്നും മേഖലയിലെ രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചകളിൽ ഇടംപിടിക്കുന്നു. റഷ്യ അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിൽ സ്വാധീനം വർധിപ്പിക്കുന്നത് ഇന്ത്യൻ മഹാസമുദ്രത്തിലെ ‘ചൂടുവെള്ള തുറമുഖങ്ങളിലേക്ക്’ പ്രവേശനം നേടാനാണെന്ന പഴയ ധാരണയും പാകിസ്ഥാനിലെ ചില തന്ത്രപ്രധാന ചിന്തകളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
1893ൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് നിശ്ചയിച്ച ഡ്യൂറൻഡ് രേഖയാണ് പാകിസ്ഥാനും അഫ്ഗാനിസ്ഥാനും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി. പാകിസ്ഥാൻ ഈ രേഖയെ ഔദ്യോഗിക അതിർത്തിയായി അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ ഭരണകൂടങ്ങൾ അതിനെ അംഗീകരിക്കാൻ വിസമ്മതിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് ഇസ്ലാമാബാദ് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. അതിർത്തിയിലെ നിയന്ത്രണങ്ങളില്ലായ്മയാണ് ഖൈബർ പഖ്തൂൺഖ്വ, ബലൂചിസ്ഥാൻ പ്രവിശ്യകളിലെ ഭീകരപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നതെന്നാണ് പാകിസ്ഥാന്റെ ആരോപണം.
തെഹ്രീക്-ഇ-താലിബാൻ പാകിസ്ഥാൻ (ടിടിപി), ബലൂച് വിഘടനവാദി സംഘടനകൾ എന്നിവയ്ക്ക് അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിൽ അഭയം ലഭിക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ് ഇസ്ലാമാബാദിന്റെ നിലപാട്. എന്നാൽ, ടിടിപിക്ക് അഭയം നൽകുന്നുവെന്ന ആരോപണം താലിബാൻ ഭരണകൂടം നിഷേധിക്കുന്നു. പാകിസ്ഥാനിലെ ആഭ്യന്തര പ്രശ്നമാണ് ഈ കലാപമെന്നാണ് അവരുടെ വാദം. ഈ രണ്ട് വിഷയങ്ങളിലും മറ്റൊരു ശക്തി ഇടപെട്ട് പാകിസ്ഥാനെതിരെ സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുമെന്ന ആശങ്കയും ഇസ്ലാമാബാദിനുണ്ട്. സാധാരണയായി ഇന്ത്യയെയാണ് പാകിസ്ഥാൻ ഈ നിലയിൽ കാണുന്നതെങ്കിലും ഗുരുതരമായ പ്രതിസന്ധി ഘട്ടങ്ങളിൽ റഷ്യയെയും സംശയത്തോടെ വീക്ഷിക്കാറുണ്ട്.
താലിബാനുമായുള്ള ബന്ധം ശക്തിപ്പെടുത്തി റഷ്യ
താലിബാനുമായുള്ള സഹകരണം വർധിപ്പിക്കുന്നതിന് റഷ്യ പ്രധാനമായും രണ്ട് കാരണങ്ങളാണ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ഭീകരവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കാബൂളിലെ നിലവിലെ ഭരണകൂടം വിശ്വസനീയ പങ്കാളിയാണെന്നാണ് മോസ്കോയുടെ വിലയിരുത്തൽ. ആഭ്യന്തരയുദ്ധം വീണ്ടും രൂക്ഷമാകുന്നത് തടയാനും രാജ്യത്ത് നിയന്ത്രണം നിലനിർത്താനും താലിബാന് കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. റഷ്യയെയും മധ്യേഷ്യയിലെ പങ്കാളികളെയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്ന ഐഎസ് ഖൊറാസാനെതിരായ നീക്കങ്ങളിൽ താലിബാനുമായി സഹകരിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണെന്നും റഷ്യ കരുതുന്നു.
അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ മയക്കുമരുന്ന് കടത്ത് നിയന്ത്രിക്കാൻ താലിബാൻ ഭരണകൂടം തയ്യാറായിട്ടുണ്ടെന്നതും റഷ്യ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്ന മറ്റൊരു കാര്യമാണ്. കറുപ്പ് ഉൽപ്പാദനത്തിൽ കുറവുണ്ടായതായി പുറത്തുവന്ന കണക്കുകളും ഇതിന് തെളിവായി മോസ്കോ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഈ വാദങ്ങളൊന്നും പാകിസ്ഥാന്റെ ആശങ്കകൾക്ക് പരിഹാരമാകുന്നില്ല. തങ്ങളുടെ സുരക്ഷാ പ്രശ്നങ്ങൾ റഷ്യ വേണ്ടത്ര പരിഗണിക്കുന്നില്ലെന്നതാണ് ഇസ്ലാമാബാദിന്റെ പ്രധാന പരാതി.
അഫ്ഗാനിസ്ഥാനെ മധ്യേഷ്യയുടെ ഭാഗമായാണ് റഷ്യ പൊതുവെ കാണുന്നത്. അതിനാൽ കാബൂളിലെ ഭരണകൂടത്തിന്റെ നയങ്ങൾ മധ്യേഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളിലെ സുരക്ഷയെയും രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളെയും എങ്ങനെ ബാധിക്കുമെന്നതിനാണ് മോസ്കോ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. പാകിസ്ഥാനുമായുള്ള അഫ്ഗാനിസ്ഥാന്റെ ബന്ധവും ദക്ഷിണേഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളുമായുള്ള കാബൂളിന്റെ ഇടപെടലുകളും റഷ്യയുടെ വിദേശനയ ആസൂത്രണത്തിൽ താരതമ്യേന പിന്നിലാണ്. ഈ സമീപനമാണ് പാകിസ്ഥാന്റെ ആശങ്കകൾ മനസിലാക്കുന്നതിൽ റഷ്യയ്ക്ക് തടസ്സമാകുന്നതെന്നാണ് വിലയിരുത്തൽ.
മേഖലയുടെ സമാധാനത്തിന് സഹകരണം അനിവാര്യം
അഫ്ഗാനിസ്ഥാനെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യത്യസ്ത നിലപാടുകൾ റഷ്യയും പാകിസ്ഥാനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പൂർണമായും തകരുന്നതിലേക്ക് നയിക്കണമെന്നില്ല. കാബൂളുമായുള്ള സഹകരണം റഷ്യ തുടർന്നും വിപുലീകരിക്കാനാണ് സാധ്യത. അതേസമയം, അഫ്ഗാനിസ്ഥാനും പാകിസ്ഥാനും തമ്മിലുള്ള സൈനിക സംഘർഷം സമീപഭാവിയിൽ അവസാനിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും കുറവാണ്.
ഇരുരാജ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള അവിശ്വാസം വർധിക്കുന്നത് മോസ്കോ ഫോർമാറ്റിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെയും ഷാങ്ഹായ് സഹകരണ സംഘടന (എസ്സിഒ) ഉൾപ്പെടെയുള്ള പ്രാദേശിക സംവിധാനങ്ങളെയും ദുർബലപ്പെടുത്താൻ ഇടയാക്കും. ഇത് മേഖലയിൽ സമാധാനത്തിനും സഹകരണത്തിനും തിരിച്ചടിയാകും. പഴയ ഭൗമരാഷ്ട്രീയ ധാരണകൾക്കപ്പുറം പരസ്പര ആശങ്കകൾ അംഗീകരിക്കുകയും വികസനത്തിനും സമാധാനത്തിനും മുൻഗണന നൽകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് പ്രതിസന്ധി മറികടക്കാനുള്ള മാർഗമെന്നാണ് ഈ വിലയിരുത്തലിന്റെ കാതൽ.
